قلب نخستین اندامی است که در دوران جنینی شکل میگیرد و نقش حیاتی در زندگی دارد. با وجود این، در برخی نوزادان بخشی از ساختار قلب یا رگهای اصلی بهطور کامل تشکیل نمیشود و کودک با «بیماری مادرزادی قلب» متولد میشود. این بیماریها شایعترین ناهنجاری مادرزادی هستند و تقریباً ۱٪ نوزادان را درگیر میکنند.
خوشبختانه بخش زیادی از این بیماریها قابل درماناند و با تشخیص زودهنگام، کودکان میتوانند آیندهای طبیعی داشته باشند.
در این مقاله، انواع بیماریهای مادرزادی قلب را به زبان ساده و بر اساس جدیدترین دستهبندیها توضیح میدهیم.
۱. دستهبندی کلی بیماریهای مادرزادی قلب
بیماریها معمولاً در پنج گروه طبقهبندی میشوند:
- اختلالات دیوارهای (سوراخهای قلبی)
- بیماریهای کبودکننده
- بیماریهای مربوط به عروق بزرگ
- بیماریهای مادرزادی دریچهای
- بیماریهای تکبطنی و اختلالات شدید تکاملی
۲. اختلالات دیوارهای (سوراخهای قلب)
۲-۱. سوراخ بین دهلیزی (ASD)
در این حالت بین دو دهلیز قلب باز باقی میماند. بسته به اندازه سوراخ، ممکن است کودک بدون علامت باشد یا دچار تنگی نفس و خستگی شود.
درمان:
بستن با وسیلهٔ مخصوص (device)
یا جراحی در موارد خاص
۲-۲. سوراخ بین بطنی (VSD)
شایعترین بیماری مادرزادی قلب.
علائم:
تنفس تند
اختلال رشد
تعریق هنگام شیر خوردن
درمان:
از پیگیری ساده تا جراحی، بسته به اندازه سوراخ.
۲-۳. باز ماندن مجرای شریانی (PDA)
رگی جنینی که باید پس از تولد بسته شود، باز میماند.
درمان:
دارو در نوزادان نارس
بستن با وسیله
یا جراحی در موارد خاص
۳. بیماریهای کبودکننده
در این بیماریها خون کماکسیژن وارد جریان بدن میشود و کودک ممکن است کبودی لب یا پوست داشته باشد.
۳-۱. تترالوژی فالوت (TOF)
شایعترین بیماری کبودکننده.
چهار نقص همزمان دارد و معمولاً با کبودی و حملات کاهش اکسیژن همراه است.
درمان:
جراحی کامل معمولاً در ۳ ماهگی تا یک سالگی
۳-۲. جابجایی عروق بزرگ (TGA)
جای آئورت و شریان ریوی عوض شده است و نوزاد از بدو تولد کبود میشود.
درمان:
عمل «آرتریال سوییچ» در روزهای نخست زندگی
۳-۳. بازگشت غیرطبیعی وریدهای ریوی (TAPVC)
وریدهای ریوی به محل اشتباه متصل میشوند.
درمان:
فقط با جراحی و اغلب بهصورت اورژانسی
۳-۴. آترزی دریچهها (Pulmonary/Tricuspid Atresia)
دریچه تشکیل نشده و مسیر طبیعی خون بسته است.
درمان:
جراحیهای مرحلهای
۴. بیماریهای مربوط به عروق بزرگ
۴-۱. کوآرکتاسیون آئورت
تنگی در بخشی از آئورت که میتواند باعث فشار خون بالا در دستها و کاهش خونرسانی به پاها شود.
درمان:
استفاده از بالون برای باز کردن تنگی
یا جراحی
۴-۲. قطع قوس آئورت
بخشی از آئورت تشکیل نشده و نوزاد نیاز به درمان فوری دارد.
درمان:
جراحی اورژانسی
۴-۳. تنگی شریان ریوی
باریک بودن مسیر ورود خون به ریهها.
درمان:
استفاده از بالون برای رفع تنگی
یا جراحی در موارد پیچیده
۴-۴. تنگی آئورت
جریان خون از قلب به بدن دشوار میشود.
درمان:
استفاده از بالون یا جراحی
۵. بیماریهای مادرزادی دریچهای
این بخش مهم است و نقش زیادی در سلامت کودک دارد.
۵-۱. مشکلات مادرزادی دریچه میترال
الف) تنگی مادرزادی میترال
دریچه باریک است و عبور خون اختلال پیدا میکند.
علائم: تنگی نفس، اختلال رشد
ب) نارسایی مادرزادی میترال
لتها بهخوبی بسته نمیشوند و خون به عقب برمیگردد.
پ) پاراشوت میترال
تمام رشتههای دریچه به یک عضله متصل میشوند و حرکت دریچه محدود میشود.
درمان:
ترمیم جراحی یا تعویض دریچه
۵-۲. مشکلات مادرزادی دریچه تریکوسپید
الف) نارسایی مادرزادی
به علت تکامل ناقص ساختار دریچه.
ب) بیماری اپشتاین (Ebstein Anomaly)
بخشی از دریچه بیش از حد پایین قرار گرفته و باعث نارسایی شدید میشود.
علائم: کبودی، تپش قلب، بزرگ شدن قلب
درمان:
ترمیم جراحی یا روشهای تکبطنی در موارد شدید
۵-۳. مشکلات مادرزادی دریچه ریوی
شایعترین مشکل: تنگی دریچه ریوی
درمان:
استفاده از بالون برای باز کردن تنگی
جراحی در موارد پیشرفته
۵-۴. مشکلات مادرزادی دریچه آئورت
شایعترین حالت: دریچه آئورت دولتی
میتواند سبب تنگی یا نارسایی شود.
درمان:
بالون یا جراحی
۶. بیماریهای تکبطنی
در این گروه، قلب فقط یک بطن عملکردی دارد.
بیماریهای مهم:
سندرم قلب چپ هیپوپلاستیک (HLHS)
آترزی شدید دریچه تریکوسپید
آترزی کامل ریوی پیچیده
درمان:
سه مرحله جراحی (نوروود – گلن – فونتان)
۷. تشخیص بیماریهای مادرزادی قلب پس از تولد
ابزارهای تشخیص شامل:
سمع قلب
اکوکاردیوگرافی
نوار قلب
پالساکسیمتری
عکس قفسه سینه
امآرآی در موارد خاص
۸. توصیههای مهم برای والدین
بسیاری از بیماریهای مادرزادی قلب قابل درماناند.
تشخیص زودهنگام نقش اساسی دارد.
پیگیری منظم توسط فوق تخصص قلب کودکان ضروری است.
جراحی قلب کودکان در ایران در سطح جهانی انجام میشود.
بسیاری از کودکان پس از درمان زندگی کاملاً طبیعی دارند.
۹. جمعبندی
بیماریهای مادرزادی قلب طیف وسیعی از مشکلات ساختاری در قلب هستند که شناسایی و درمان صحیح آنها میتواند آیندهای روشن برای کودک رقم بزند. هدف این مقاله افزایش آگاهی عمومی و کمک به تشخیص بهموقع این بیماریهاست.
بدون دیدگاه